Nazwy handlowe i regionalne

Jodła pospolita (Polska), Jedle (Czechy, Słowacja), Sapine, Sapine pectiné (Francja), Pine beta (Hiszpania), Dennen (Holandia), Jela obicna (Jugosławia), Edeltanne, Gemeine Tanne, Weisstanne (Niemcy), Brad (Rumunia), Silver fir (Wielka Brytania), Jegenyefenyö (Węgry), Abete bianco (Włochy)

Oznaczenia botaniczne

  • gromada - Gymnospermatophyta (nagozalążkowe)
  • klasa - Conipheropsida (iglaste)
  • rodzina - Pinaceae (sosnowate)
  • rodzaj - Abies (jodła)
  • gatunek - Abies alba Mill. (jodła pospolita, znany synonim -Abiespectinata D. C.)

Gatunki podobne

Abies amabilis Forbes, A.nordmaniana Spach. - jodła kaukaska, A. balsamea Mill.- jodła balsamiczna, A. concolor Engelm. - jodła jednobarwna- kalifornijska, A. grandis Lindl. - jodła olbrzymia, A.sibirica Ledeb. - jodła syberyjska..

Jodły, pokrój ogólny drzew
fot. K. Frydel

Występowanie

Znanych jest w świecie około 50 gatunków jodeł, które występują wyłącznie na półkuli północnej. Rosną przeważnie w górach. Niektóre rosną na wysokości do 4000 m n.p.m. (w Himalajach). Kilka zaledwie gatunków ma zasięgi bardzo rozległe, są to gatunki rosnące na niżu, np. A. sibrica, A.balsamea. Reszta ma zasięgi bardzo ograniczone. W Europie rośnie około 5 gatunków jodeł, w Polsce tylko jeden - Abies alba Mill. Występowanie jodły pospolitej (Abies alba Mill.) ogranicza się do terenów Europy z klimatem umiarkowanym; unika ona zarówno północnych jak i kontynentalnych wschodnich krajów.
Jest to drzewo górskie. Rośnie w Pirenejach w łańcuchu Apeninów (z rzadka), w łańcuchu Jury, w Alpach, Wogezach, Szwarcwaldzie, Lesie Bawarskim, Sudetach, Karpatach i Płw. Bałkańskim wzdłuż brzegu Adriatyku aż do północnych granic Grecji i gór Rodopów.
Północna granica zasięgu jodły w Polsce przebiega przez Żary, w kierunku na Szprotawę, Żmigród, Ostrów Wielkopolski, Kalisz, Łódź i Skierniewice, przecina Pilicę i dalej na Opoczno, Radom, Dęblin, Kazimierz, Lublin, Zamość, Tomaszów Lubelski, dalej przechodzi granicę na Rawę Ruską, a następnie zawraca na Lubaczów, Jarosław i Przemyśl. Poza granicą zwartego zasięgu podanego wyżej, występuje wyspowo koło: Mińska Mazowieckiego, pod Łukowem (rezerwaty Jata i Topór), ponadto rośnie w Puszczy Białowieskiej, ale w części poza polską granicą państwową. Jodła jest gatunkiem dobrze znoszącym ocienienie. Do 8-go roku życia rośnie powoli, okres pędzenia rozpoczyna około 15-16-go roku i trwa on do 100 lat życia. Wzrost na wysokość ustaje w wieku 200 lat. Gatunek ten ma duże wymagania glebowe, potrzebuje gleb żyznych, świeżych. Najlepiej udaje się na krzemiankowych ubogich w wapno glebach gliniastych, źle rośnie na glebach suchych piaszczystych. Jodła obok buka jest gatunkiem lasotwórczym, tworzy również drzewostany lite, ale dobrze rośnie w zmieszaniu; występuje w piętrze regla dolnego od 500 do 1100 m n.p.m. Jest to gatunek o ciężkich nasionach i bardzo dobrze odnawia się z samosiewu. Procentowy udział powierzchni jodłowych drzewostanów według panujących gatunków drzew w lasach Polski wynosi 2,9%. Zasobność na 1 hektarze - grubizny 219,7 m3, a biomasy na 1 ha - 120,8 t.

Charakterystyka

Jest to drzewo zimozielone, igły ma zielone, błyszczące z siwym woskowym nalotem. W starszym wieku deformacja korony, przyjmuje postać tzw. "bocianiego gniazda". Wysokie 30-40-50 m. Osiąga wiek do 600-800 lat. Długość strzały użytkowej do 20 m, średnica przeciętna do 1 m. Forma pnia - prosty, wypełniony. Kora w młodości gładka, białoszara, cienka, w wieku około 40 lat spękana, płytkowa, szarobrązowa. Żywica występuje jedynie w korze (pęcherze), ale nie w drewnie.
Drewno - gęstość 460 kg/m3, barwa drewna żółtobiała do różowobiałej z szarawym połyskiem. Tekstura drewna na przekroju stycznym nieco wzorzysta, paskowa na promieniowym. Drewno mało dekoracyjne. Zapach mało charakterystyczny, kwaskowaty.

Obróbka mechaniczna: dobra, dobrze się piłuje, struga, poddaje wierceniu i szlifowaniu. Drewno jest łupliwe, dobre do gwoździowania i łączenia na śruby.

Suszenie: suszy się dobrze i szybko, ma skłonność z rzadka do pęknięć i paczenia się.

Sklejanie: dobre.

Obróbka powierzchni: pokrywanie bejcą dobre, wykańczanie dobre. Impregnacja głęboka utrudniona.

Najczęstsze wady drewna: krzywizny, skręt włókien, ciemno zabarwiona twardziel, nieregularna budowa przyrostów rocznych, pęknięcia okrężne, drewno reakcyjne, zgnilizny pnia, rak jodłowy, żery owadów takich jak: Componatus herculaneus L., Hylecoetus dermestoides L.,Xyloterus lineatus Ol., Sirex gigas L. Grzyby najczęstsze: sinizna - gat.Ceratocystis, Lenzites spp, Poria vapeasario Fr., Trametes pini Fr., Heterobasidion annosus.

Jodła pospolita
fot. Stanisła Spława-Neyman

Właściwości mechaniczne: wytrzymałość na zginanie statyczne - 47-73-118 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym - 6600-11000-17200 MPa, wytrzymałość na ściskanie - 31-47-59 MPa, wytrzymałość na rozciąganie równolegle do kierunku włókien - 48-84-120 MPa, wytrzymałość na rozciąganie prostopadle do kierunku włókien około 2,3 MPa, twardość wg Brinella w kierunku prostopadłym do włókien - około 16 MPa, twardość w kierunku równoległym do włókien - 18-30-57 MPa, stosunek parametrów wytrzymałościowych- sosna do jodły = 0,73:100.

Właściwości chemiczne: rozp. benzen - alkohol 2,3%, pentozany - 8,0 - 13,3%, popiół - 0,28 - 0,77%, pH - 4,0 - 5,3.

Zastosowanie: drewno tartaczne i zapałczane, na gorszą gatunkowo sklejkę szalunkową, papierówka na celulozę siarczynową, kopalniaki, słupy teletechniczne, słupy budowlane, stolarka używana w budownictwie wodnym, beczki i kadzie dla przemysłu chemicznego, skrzynki, wełna, opakowania, palety. Drewno stosowane na kostkę brukową -  hale fabryczne. Drewno rezonansowe na instrumenty muzyczne, w tym piszczałki organowe.
Z żywicy jodły pospolitej uzyskuje się tzw. terpentynę strasburską. Żywica wyciekająca z nakłutych pęcherzy żywicznych w korze u innych gatunków jodeł to znany w mikroskopii i optyce balsam kanadyjski.

Wskazówki: drewno jodły na ogół ma twardziel nie wyróżniającą się, ale może mieć czasami ciemną twardziel, zwłaszcza wyrosłe na niżu. Drewno łatwo opadają grzyby wywołujące tzw. zapleśnienie. Drzewostany jodłowe są wrażliwe na zanieczyszczenia przemysłowe i mogą być wskaźnikiem skażenia środowiska. Drewno odporne na działanie zasad i kwasów o stężeniach do 10%. Ogólnie jednak drewno jest uważane za nietrwałe.

Cechy anatomiczne: cewki w układzie promieniowym, długość 3400-4300-4600 mm; światło: drewno wczesne 34,6,mm, drewno późne 16,2 mm. Procent cewek w masie drewna średnio 90,4%. W drewnie brak kanałów żywicznych, możliwe złogi kryształów.

Właściwości fizyczne: gęstość w stanie suchym bez kory - 320-410-710kg/m3, gęstość przy 15% wilgotności - 350-450-750 kg/m3, gęstość w stanie świeżym - 800-900 kg/m3, skurcz: wzdłuż włókien-0,1%, w kierunku promieniowym - 2,9-3,8%, w kierunku stycznym 7,2-7,6%, skurcz objętościowy - 10,2-11,5%.

Jodła, pokrój pnia 
fot. K. Frydel

Różne

Jodły w Polsce osiągały rozmiary ogromne. Słynna była tzw. "Gruba Jodła" rosnąca pod Zawoją, opisana w 1906 roku przez podróżnika Hugo Zapałowicza. Miała ona obwód pierśnicy 676 cm, a szacowano ją na 600 lat. Pień tej jodły przetrwał do dziś i znajduje się w Nadleśnictwie Sucha Beskidzka. Aktualnie najstarsza jodła, wg Pacyniaka, rośnie koło Zawoi (wieś) i ma 435 lat, obwód 640 cm, średnicę pierśnicy 203,5 cm.
Dzieje jodły, jak ustalili uczeni, sięgają 70 tysięcy lat. W starożytności jodła poświęcona była w Grecji bogini Artemidzie - dziewiczej bogini lasów i opiekunce dzikich zwierząt. Starożytny Rzym przejął od Greków kult jodły wykorzystując jej "wróżebne" właściwości. Również u Żydów jodła była drzewem boskim, z niej to budowano przybytki sakralne (np. w świątyni Salomona belki stropowe były z drewna jodłowego).

Generalnie wszędzie tam, gdzie występuje jodła w kulturze licznych narodów - jest ona drzewem świętym, ale u Rumunów (Dacja) jest to drzewo najświętsze. W Polsce jodła nie miała wprawdzie takiego kultu jak na południu Europy, ale otaczana była szacunkiem. Zwłaszcza górale w wielu pieśniach zwyczajowych i obrzędach odwołują się do jodły i jej magicznych, ale życzliwych dla człowieka właściwości.
Podobnie jak liczne inne polskie drzewa, jodła ma silnie ugruntowaną pozycję jako drzewo lecznicze. Najmłodsze pędy i pąki jodłowe zbierano na napar, który miał pomagać na choroby płucne. Również górale sadzali swoich chorych pod pniem jodły, która miała im przywrócić zdrowie. Jodła jest gatunkiem bardzo wrażliwym na zanieczyszczenie powietrza. Z gatunków iglastych jest najbardziej zagrożona przez zanieczyszczenia przemysłowe.

Opracowanie: 
doc. dr inż. Stanisław Spława-Neyman 
mgr inż. Zofia Owczarzak